Oszczędzać dzięki wymianie

Wywiad z Radosławem L. Kwaśnickim, radcą prawnym w kancelarii Gleiss Lutz.

Umowa barterowa powinna zawierać przynajmniej wskazanie daty i miejsca jej zawarcia, dokładne określenie stron umowy ze wskazaniem osób uprawnionych do ich reprezentowania, podstawy umocowania tych osób (członkostwo w zarządzie, status prokurenta lub pełnomocnika) oraz dowodu potwierdzającego tę okoliczność (aktualnego odpisu z KRS, pełnomocnictwa etc., które mogą być załącznikami do umowy). Powinna także zawierać nomenklaturę, „słowniczek” istotnych terminów występujących w danej umowie, określenie ilości, jakości, oznaczenie wartości towarów, dokładne oznaczenie terminów i warunków dostaw.

Wydaje się, że wszyscy wiemy o co chodzi, ale kiedy przychodzi nazwać sprawę po imieniu, mamy z tym trudności. Jak zdefiniować wymianę barterową? Radosław L. Kwaśnicki: Barter to narzędzie, umożliwiające zaoszczędzenie gotówki i zamianę nadmiaru zapasów lub niewykorzystanych mocy produkcyjnych na potrzebne produkty i usługi. Nie ma jednak legalnej definicji. Barter to tzw. „umowa nienazwana”. Barter polega na równoważącej się wartościowo wymianie towarów lub usług na inne towary lub usługi bez konieczności sięgania po pieniądz. Każda ze stron umowy jest jednocześnie sprzedawcą (zleceniodawcą, zamawiającym) i kupującym (zleceniobiorcą, przyjmującym zamówienie), a ekwiwalentem są towary lub usługi. Zdaniem Sądu Najwyższego barter wykazuje najwięcej podobieństw do, uregulowanej w Kodeksie cywilnym, umowy zamiany (por. wyrok SN z 26.08.2004, I CK 210/04, Biul.SN 2005/2/13). Co prawda przedmiotem umowy zamiany są tylko rzeczy, natomiast w transakcjach barterowych kompensata wzajemnych zobowiązań może następować także w formie świadczenia usług. Mimo to, w wyroku z 15 grudnia 1993 r. Naczelny Sąd Administracyjny wypowiedział się, że barter spełnia przesłanki uznania go za umowę zamiany. Czy umowa barterowa powinna przybrać formę pisemną? A jeśli tak, to jakie elementy powinna taka umowa zawierać? Umowa barterowa może być zawarta w dowolnej formie pisemnej, ustnej, wymiany e-maili, fax-ów, etc. Z przyczyn praktycznych zalecić należy jednak, by była sporządzona przynajmniej na piśmie i – co równie ważne – podpisywana przez osoby uprawnione do reprezentacji stron, a więc członków zarządu, prokurentów lub pełnomocników. Jeżeli jednak, co się niekiedy zdarza, przeniesienie przedmiotu barteru wymagałoby zachowania szczególnej formy, np. formy aktu notarialnego w przypadku przeniesienia własności nieruchomości, formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi w razie zbycia udziałów sp. z o.o., wówczas należy zachować właśnie tę formę. Umowa barterowe powinna zawierać przynajmniej wskazanie daty i miejsca zawarcia umowy, dokładne określenie stron umowy ze wskazaniem osób uprawnionych do ich reprezentowania, podstawy umocowania tych osób (członkostwo w zarządzie, status prokurenta lub pełnomocnika) oraz dowodu potwierdzającego tę okoliczność (aktualnego odpisu z KRS, pełnomocnictwa etc., które mogą być załącznikami do umowy). Powinna także zawierać nomenklaturę („słowniczek” istotnych terminów występujących w danej umowie), określenie ilości, jakości, oznaczenie wartości towarów, dokładne oznaczenie terminów i warunków dostaw. Trzeba pamiętać także o określeniu specyfikacji usług, oznaczeniu ich wartości oraz dokładne oznaczenie terminów ich wykonania, określeniu uprawnień stron oraz zasad postępowania w przypadku niewykonania lub nieprawidłowego wykonania umowy barterowej. Chodzi tu m.in. o wezwanie do prawidłowego wykonania umowy, klauzulę odstąpienia od umowy „wzmocniona” karą umowną. W umowie należy także wskazać sąd właściwy do rozpatrywania sporów (np. sąd arbitrażowy), a także określenie sądu właściwego miejscowo. W przypadku umów z udziałem przedsiębiorców zagranicznych trzeba określić prawo właściwe dla danej umowy, język będący podstawą jej wykładni. W jakim zakresie tego typu wymiany podlegają opodatkowaniu? Gdy stronami umowy barterowej są osoby prawne, wówczas istotne znaczenie mają regulacje CIT. Jest to szczególnie istotne w sytuacji, gdy wartości dóbr podlegających wymianie nie są sobie równe. Wówczas powstać może przychód, od którego należy odprowadzić podatek. Pojawia się także problem określenia stawek podatku VAT. Należy zwrócić uwagę także na obowiązek uregulowania podatku PIT, jeśli stroną umowy jest osoba fizyczna. W sytuacji natomiast, gdy choćby jedna ze stron nie jest podatnikiem VAT, pojawia się problem podatku od czynności cywilnoprawnych. Bardzo często pomija się tę kwestię, ale dla aspektów podatkowych istotne jest ustalenie momentu wymiany świadczeń. Zgodnie z zasadami wynikającymi z kodeksu cywilnego powinny być one świadczone w zasadzie jednocześnie. W praktyce bywa z tym różnie. Mogą pojawiać się odstępy czasowe, co ma istotne znaczenie z punktu widzenia podatkowego. Warto te kwestie dokładnie uregulować w umowie barterowej. A co pokazuje praktyka życia gospodarczego? Czy firmy stosują się do tego typu zaleceń? Bywa z tym różnie. Najczęściej dobrą praktyką jest dokładne określenie wartości świadczeń stron i „tzw. wymiana faktur”. Określamy wówczas ile są warte świadczenia podlegające umowie barterowej i na tej podstawie strony wystawiają sobie faktury. Jeżeli mamy do czynienia z taką samą stawką podatku VAT, przebiega to dosyć łatwo. Komplikacje pojawiają się gdy jakiś towar lub usługa jest zwolniony z VAT lub podlega innym stawkom. W takiej sytuacji zawsze rekomenduję „wyjście z wartości netto”. Rozmawiał Piotr Kowalski