Mała ściąga z zagrożeń dla firmy i ochrony przed ryzykiem

Problem świadomości ryzyka w działaniu i ochrony przed jego skutkami ma tym większe znaczenie, im mniejsza jest skala działalności przedsiębiorstwa. Małe przedsiębiorstwo trudniej radzi sobie ze skutkami ryzyka niż przedsiębiorstwo duże. Często ryzyko „niegroźne” dla dużego przedsiębiorstwa stanowi poważne zagrożenie bytu przedsiębiorstwa małego – co w pełni uzasadnia potrzebę przyjęcia aktywnej postawy wobec ryzyka gospodarczego przez właściciela i kadrę zarządzającą małym przedsiębiorstwem.

Najbardziej powszechnie występujące zagrożenia to (branża jest bez znaczenia, lista uniwersalna):

  • cechy osobowościowe właściciela,
  • śmierć właściciela lub osób o kluczowym znaczeniu dla funkcjonowania przedsiębiorstwa,
  • upadek głównego kooperanta,
  • nadużycie zaufania przez partnerów rynkowych lub pracowników,
  • pojawienie się silnego konkurenta,
  • brak dostępu do źródeł finansowania,
  • wystąpienie różnego rodzaju zdarzeń losowych mogących uszczuplić jego zasoby majątkowe, finansowe (np. żywioły, kradzieże),
  • ewentualna przerwa w działalności, będąca następstwem zdarzeń losowych,
  • roszczenia z tytułu odpowiedzialności cywilnej,
  • wypadki pracowników w czasie pracy.

Zanim przejdziesz do zastanawiania się nad biznesowymi zagrożeniami, poświęć kilka chwil na analizę osoby właściciela. Dlaczego jest on tak ważny? Otóż działalność małego przedsiębiorstwa jest w bardzo dużym stopniu zdominowana przez osobę właściciela, który zazwyczaj pełni wszystkie rozstrzygające funkcje zarządcze. Cechy osobowości właściciela – jego inicjatywa, skłonność do podejmowania ryzyka, otwartość na otoczenie branżowe firmy, naiwna dobroduszność/paranoja konspiracyjna w stosunku do partnerów biznesowych – wpływają na „wystawienie” się na ryzyko i nowe okazje do powiększenia zysków. Ponadto los właściciela i jego najbliższej rodziny jest zazwyczaj nierozerwalnie związany z losem prowadzonego przedsiębiorstwa – śmierć lub choroba właściciela jako osoby najbardziej zaangażowanej może oznaczać trudności uniemożliwiające dalsze prowadzenie przedsiębiorstwa. Dobrym przykładem są w szczególności przedsiębiorstwa rzemieślnicze, w których wiedza fachowa, często jednej tylko osoby, jest najważniejszym aktywem, bez którego przedsiębiorstwo to nie może w zasadzie istnieć.

Dokonując dalszej identyfikacji ryzyka małego przedsiębiorstwa, nie można pominąć zagrożeń mających źródło w finansowaniu przedsiębiorstwa. W małym przedsiębiorstwie charakterystyczne jest inwestowanie własnych środków właściciela i jego rodziny zarówno w fazie powstawania i uruchamiania przedsiębiorstwa, jak i w fazie wzrostu i dojrzałości. Małe przedsiębiorstwo napotyka problemy z uzyskaniem dostępu do obcych źródeł finansowania, zwłaszcza w sytuacji przeżywania okresowych trudności.

Małe przedsiębiorstwa narażone są także na negatywne skutki wszelkiego typu zdarzeń losowych, powodujących straty w zasobach majątkowych i finansowych (np. żywioły, kradzieże, uszkodzenia maszyn i urządzeń, a także
wypadki przy pracy). W ich następstwie może wystąpić w małym przedsiębiorstwie przerwa w działaniu, która uniemożliwia czasowe osiąganie przychodów. Ponadto małe przedsiębiorstwo jak każdy inny podmiot, ponosi pełną odpowiedzialność cywilną za skutki prowadzonej działalności i podjęte zobowiązania. W razie zdarzenia powodującego taką odpowiedzialność przedsiębiorstwo będzie zobligowane do wypłaty odszkodowań lub dochodzenia swoich roszczeń na drodze sądowej, co może być związane ze znacznymi kosztami.

Wymienione wyżej zagrożenia są zagrożeniami z prostego powodu – wymagają wydatków na ich pokonanie. A małe firmy często nie posiadają znacznych nadwyżek lub oszczędności, które w krytycznych momentach mogłyby zostać użyte dla zniwelowania zagrożenia.

Co więc ma robić właściciel i kadra zarządzająca małą firmą, jeśli chcą wyjść naprzeciw zagrożeniom istnienia firmy? Właściwym postępowaniem w warunkach ryzyka jest stworzenia systemu ochrony czyli zbioru instrumentów ochrony. Ogół dostępnych instrumentów podzielić można na:

  • przeciwdziałające ryzyku, które służą do obniżania częstotliwości ryzyka, tym samym obniżając prawdopodobieństwo wystąpienia jego skutków – należą do nich instrumenty prewencji,
  • redukujące jego skutki., które służą do odbudowy stanu sprzed momentu wystąpienia zagrożenia – należą do nich represji, retencji oraz transferu ryzyka.

Wyrazem działań prewencyjnych w małym przedsiębiorstwie jest wdrażanie szeroko rozumianych norm bezpieczeństwa w każdej ze sfer działalności – operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej. Małe przedsiębiorstwo przeprowadza zabiegi prewencyjne samodzielnie i powinno je stosować już od momentu uruchomienia działalności. Najczęściej zabiegi prewencyjne w małym przedsiębiorstwie dotyczą doboru odbiorców i dostawców, by zmniejszyć tzw. ryzyko kontrahenta. Dużą skuteczność prewencji dostrzega się też we właściwym zarządzaniu zapasami i należnościami.

Już sama przesłanka gromadzenia zapasów świadczy o znaczeniu ich jako instrumentu osłony o charakterze prewencyjnym. Są one bowiem gromadzone w celu zapewnienia ciągłości procesów produkcyjnych, usługowych i handlowych. Zapasy ograniczają więc w małym przedsiębiorstwie ryzyko związane z niepewnością dostaw i czasu dostaw. Z uwagi na to, że poziom zapotrzebowania na dane surowce i materiały niezbędne do produkcji, jak również czas realizacji zamówień, z tytułu ich zmienności, nie są małemu przedsiębiorstwu do końca znane, utrzymanie zapasu jest instrumentem prewencji chroniącym przed takimi zagrożeniami, jak strajki, pożary, powodzie itp.

Instrumenty prewencji można spotkać także w zarządzaniu należnościami małego przedsiębiorstwa. Już sam fakt, że małe przedsiębiorstwo określa warunki, na jakich będzie udzielało kredytów kupieckich, jest przejawem podjęcia działań prewencyjnych. Stosowanie instrumentów kredytowych (np. badanie zdolności kredytowej odbiorców) to również przykład działań prewencyjnych. W ten sposób bowiem małe przedsiębiorstwo zmniejsza prawdopodobieństwo utraty należności z tytułu dostawy produktów, zmniejszając prawdopodobieństwo zajścia ryzyka odbiorcy. Instrumentem ograniczającym skutki niesolidności płatniczej kontrahentów jest monitoring kredytowy odbiorców, którego zadaniem jest ich dyscyplinowanie: przypominanie im o zobowiązaniach, jakie na nich ciążą. Wszelkie decyzje uzależniające następne dostawy od wywiązania się z dotychczasowych zobowiązań należy również zaliczyć do instrumentów prewencji.

W fazie wzrostu i dojrzałości firmy znamienne jest, że działania prewencyjne przejawiają się też w długoterminowych umowach i gromadzeniu informacji o odbiorcach, dostawcach i sytuacji rynkowej. Długookresowe umowy ramowe i porozumienia kooperacyjne ze stałymi dostawcami i odbiorcami ograniczają ryzyko kontrahenta, gdyż małe przedsiębiorstwo:
•    uzyskuje większą pewność dotrzymania warunków dostawy,
•    może elastycznie kształtować strumień dostaw,
•    zwiększa pewność równomiernej jakości dostaw.

Bank informacji o dostawcach, odbiorcach i sytuacji rynkowej, właściwie tworzony i wykorzystywany, jest instrumentem oddziałującym na przyczyny ryzyka gospodarczego w taki sposób, że zmniejsza znacznie prawdopodobieństwo realizacji ryzyka. Działania prewencyjne podejmowane przez małe przedsiębiorstwo mogą też przejawiać się we właściwym doborze form płatności. Zapłata gotówką lub zastosowanie akredytywy gwarantują prawidłowy przebieg transakcji.

Skala możliwości zastosowania instrumentów prewencyjnych w małym przedsiębiorstwie będzie zależna od jego potencjału kapitałowego i umiejętności organizacyjnych. Przedstawione wyżej przykłady rozwiązań prewencyjnych są często bardzo kosztowne. Przykładowo, skuteczna ocena wiarygodności finansowej kontrahentów wymaga odpowiedniej wiedzy oraz infrastruktury gromadzenia danych, która może dla małego przedsiębiorstwa okazać się bardziej kosztowna niż skutki wystąpienia danego zagrożenia. Inne rozwiązania prewencyjne mogą natomiast nie zostać wdrożone z powodu niedostatecznej wiedzy na temat ich dostępności czy możliwości zastosowania.

W ochronie przed skutkami ryzyka małe przedsiębiorstwo może również stosować instrumenty represji, nazywane również instrumentami tłumienia ryzyka. Zadaniem tych instrumentów jest zmniejszanie skali i dotkliwości
skutków ryzyka w chwili, gdy ryzyko to oddziałuje na przedsiębiorstwo. Co do zasady, przedsiębiorstwo powinno je uaktywniać wówczas, gdy instrumenty prewencyjne okażą się nieskuteczne. Jako przykład instrumentów represyjnych, możliwych do zastosowania w warunkach ryzyka pożaru w małym przedsiębiorstwie, wskazać można automatyczne systemy zraszaczy (ograniczające rozległość pożaru), tzw. firewalls, drzwi przeciwpożarowe, instrukcje postępowania w razie wypadku, przeciwpożarowy trening pracowników, operacje ratowania mienia w warunkach bezpośredniego zagrożenia. Zasadniczym ograniczeniem dostępności instrumentów represyjnych w małym przedsiębiorstwie może okazać się (podobnie jak w przypadku prewencji) ich koszt lub brak wiedzy o możliwości ich zastosowania.

Instrumenty retencji (czyli zatrzymania ryzyka) służą finansowaniu skutków ryzyka. O zamierzonym zatrzymaniu ryzyka przez małe przedsiębiorstwo należy mówić wówczas, gdy przygotowuje się ono do pokrycia całości lub części ewentualnych następstw ryzyka (co jest możliwe w warunkach świadomości wystąpienia danego ryzyka). W szczególności retencja może znaleźć swój wyraz w kompensacji skutków ryzyka przez efekty bieżącej działalności małego przedsiębiorstwa poprzez wliczanie drobnych, częstych strat w koszty działalności i kompensowanie ich ceną sprzedaży.

Szczególnym przypadkiem zamierzonego zatrzymania (retencji) ryzyka w małym przedsiębiorstwie jest samoubezpieczenie drogą tworzenia rezerw. Ponieważ samoubezpieczenie wymaga zaangażowania środków finansowych, nie wszystkie małe przedsiębiorstwa będą mogły w pełnym zakresie z tego instrumentu korzystać. Różnorodność tytułów, z racji których można tworzyć rezerwy, daje małemu przedsiębiorstwu dużo swobody w ich tworzeniu, co przekłada się na skuteczność rezerw w ochronie przed ryzykiem.

Zastosowanie retencji ryzyka w małym przedsiębiorstwie, np. w formie rezerw, uzasadnione jest tylko w określonych okolicznościach. W przypadku ryzyka o niskiej częstotliwości, ale wysokiej dotkliwości retencja ryzyka może być nieefektywna, a nawet doprowadzić do ruiny finansowej. Zastosowanie retencji ryzyka w małym przedsiębiorstwie możliwe jest więc, gdy:
•    straty wynikają z realizacji zidentyfikowanych zagrożeń i są niezbyt poważne,
•    występowanie strat jest na tyle częste i przewidywalne, że można je wkalkulować w koszty działalności,
•    żadna inna metoda ochrony przed ryzykiem nie jest możliwa.

Wśród instrumentów ochrony szczególną rangę przypisuje się transferowi ryzyka, czyli przeniesieniu ryzyka na inny podmiot. Dzięki niemu w finansowanie skutków ryzyka zaangażowane zostają podmioty zewnętrzne w stosunku do przedsiębiorstwa. Transfer ryzyka opiera się zawsze na wykorzystaniu określonych mechanizmów prawnych oraz działań o charakterze organizacyjnym lub zabezpieczającym. Małe przedsiębiorstwo będące podwykonawcą większego kontraktu może na głównego wykonawcę transferować ryzyko, np. ryzyko dostawy surowców i materiałów lub ryzyko związane z umową gwarancyjną. W podobny sposób można też dokonać transferu odpowiedzialności za pokrycie ewentualnych strat, jeśli małe przedsiębiorstwo wyłączy siebie z odpowiedzialności za straty w związku z wykonaniem kontraktu. Wyłączenie to może przyjąć formę gwarancji bankowej, poręczenia. Małe przedsiębiorstwa w celu realizacji pewnych zadań często podejmują współdziałanie z innymi małymi przedsiębiorstwami. Umożliwia to dzielenie się ryzykiem, co określa się w literaturze jako segmentację ryzyka, i oznacza transfer ryzyka na partnerów we współdziałaniu. Należy jednak podkreślić, że przeniesienie ryzyka w powyższych przykładach jest możliwe tylko wówczas, gdy można oddzielić ryzyko od działania i sytuacji towarzyszących temu działaniu.

Najbardziej znaną formą transferu ryzyka jest ubezpieczenie. Istotą tego instrumentu jest przeniesienie ryzyka z podmiotu, który się ubezpieczył, na ubezpieczyciela w zamian za składkę ubezpieczeniową. Opłacając składkę ubezpieczeniową, przedsiębiorstwa nabywają automatycznie tzw. ochronę ubezpieczeniową, która oznacza gotowość przejęcia przez ubezpieczyciela materialnych skutków ryzyka. A zatem dzięki transferowi ryzyka w ramach ubezpieczeń małe przedsiębiorstwo może się uwolnić od kłopotów związanych z samodzielnym pozyskaniem środków finansowych na pokrycie skutków ryzyka. Składka ubezpieczeniowa, będąca ceną tej specyficznej usługi, jest niewspółmiernie niska wobec rozmiaru finansowej pomocy uzyskiwanej od ubezpieczyciela w przypadku wystąpienia ryzyka objętego ochroną.

Wykorzystanie ubezpieczeń w małym przedsiębiorstwie pozwala na lepsze budowanie świadomości ryzyka gospodarczego. Identyfikowanie zagrożeń w prowadzonej działalności staje się prostsze, gdyż częściowo przeprowadzane jest przez ubezpieczyciela. W jego interesie bowiem leży prawidłowe oszacowanie prawdopodobieństwa i rozległości skutków zagrożeń działalności małego przedsiębiorstwa, gdyż od tego uzależniona jest wysokość inkasowanej składki oraz zakres jego odpowiedzialności. Często ubezpieczyciele wskazują również na uzasadnione zastosowanie instrumentów prewencji i represji zmniejszających prawdopodobieństwo wystąpienia lub rozmiar ewentualnych skutków ryzyka.

Wraz z przejściem z fazy powstania i uruchamiania do fazy wzrostu i dojrzałości, a później fazy schyłku wzrasta w małym przedsiębiorstwie liczba zagrożeń w działaniu. W konsekwencji powinien się zmieniać również system jego ochrony przed ryzykiem, który winno się wzbogacić o kolejne instrumenty. Biorąc pod uwagę ograniczenia małego przedsiębiorstwa w możliwości zastosowania instrumentów prewencji, represji i retencji ryzyka, należy podkreślić znaczenie transferu ryzyka poprzez ubezpieczenia. Z punktu widzenia małego przedsiębiorstwa ma on wiele zalet, które wskazano powyżej, w szczególności w odniesieniu do ryzyka dotkliwego w skutkach. Ponadto, ubezpieczenia znajdują zastosowanie w każdej fazie cyklu życia małego przedsiębiorstwa.


Więcej przydatnych i praktycznych informacji o finansach, kosztach i pieniądzach w małej firmie znajdziesz w książce „Finanse małego przedsiębiorstwa” Haliny Zadory (red. nauk.) (Wydawnictwo C.H. Beck, 2009). Książkę możesz nabyć np. w księgarni internetowej www.ksiegarnia.beck.pl – w pole „wyszukiwarka” wpisz tytuł książki. Wykorzystanie za zgodą Wydawcy.

 

Ostatnie zapytania:

  • zagrożenia dla firmy
  • zagrożenia firmy
  • szanse i zagrożenia firmy
  • zagrozenia dla przedsiebiorstwa
  • opis przeslanek ryzyka w zakladzie produkcyjnym
  • szanse i zagrożenia prowadzenia działalności gospodarczej
  • zagrożenia w biznesie
  • zagrożenia w prowadzeniu działalności gospodarczej
  • skutki z braku zadania realizacji w gastronomi
  • zagrożenia dla firm
Przeczytaj poprzedni wpis:
Nagrody „Najlepszy Partner w Biznesie”

26 października 2009 r. w hotelu Intercontinental w Warszawie odbyło się uroczyste wręczenie nagród „Najlepszy Partner w Biznesie”, przyznawanych od ośmiu lat przez magazyn ekonomiczny „Home&Market”.Tym razem firmy wyróżniono w...

Zamknij