Identyfikować, wyceniać i zarządzać wartościami niematerialnymi i prawnymi

Wiele napisano już artykułów fachowych i książek oraz powszechnie uznaje się w gronie specjalistów i praktyków biznesu, że wartości niematerialne i prawne stanowią siłę napędową i główny generator wartości firmy.

Problemy podstawowe

Pogląd ten znajduje potwierdzenie w transakcjach kapitałowych, gdzie ustalenie ukrytych wartości niematerialnych przejmowanej firmy, czyli wartości których nie zauważa lub nie docenia druga strona transakcji, decyduje często o rentowności całej operacji. Teoria i praktyka światowego biznesu rozwinęła więc: identyfikację, zarządzanie i wycenę wartości niematerialnych. Identyfikacja wartości niematerialnych i prawnych jest niezbędna dla określenia stanu posiadania oraz kierunków inwestowania. Wycena, stanowi instrument pomiarowy dla:

  • procesu zarządzania (określanie celów, formułowanie strategii, planowanie, organizacja inwestowania i użytkowania, controlling),
  • obrotu gospodarczego z udziałem wartości niematerialnych i prawnych (polityka i strategia cenowa, cele negocjacyjne, projektowanie zapisów kontraktu – klauzul i opcji realnych).

Zarządzanie wartościami niematerialnymi i prawnymi w nowoczesnej firmie zostało przekazane w ręce menedżera IP (Intellectual Property Manager). W moim przekonaniu nowa specjalizacja menedżerska znajdzie trwałe miejsce w systemie zarządzania polskich przedsiębiorstw. Jak pokazuje praktyka zarządzania w Polsce zdarza się, że nawet duże firmy: 1.nie rozpoznają ważnych źródeł przyszłych pożytków jakimi są np: ponadprzeciętne umiejętności kadry menedżerskiej i pracowników, rozpoznawalny znak firmowy lub znaki towarowe, kapitał kliencki w postaci długoletnich dobrych relacji z odbiorcami, wysoka sprawność zorganizowanego mienia np.: sieci sprzedaży czy systemu procedur w obszarze pomocy technicznej i napraw gwarancyjnych, 2.identyfikują i przeceniają wartości niematerialne, które w rzeczywistości nie przyczyniają się do generowania ponadprzeciętnych pożytków, stanowiąc jedynie źródło dodatkowych kosztów, 3.utożsamiają możliwe do indywidualnej identyfikacji i wyceny wartości niematerialne i prawne z wartością reputacji firmy (goodwill), co często prowadzi do rezygnacji z wdrożenia instrumentów zarządzania. Nieprawidłowa identyfikacja lub wycena wartości niematerialnych i prawnych może być przyczyną poważnych błędów w procesie podejmowania strategicznych decyzji majątkowych i rozwojowych. W obszarze poruszonych wyżej problemów warto sformułować wiele pytań i znaleźć na nie odpowiedź. 1.Problem identyfikacji a.Który składnik majątku należy zakwalifikować jako wartość niematerialną i prawną? b.Czy każda wartość niematerialna może być ujawniona w majątku firmy (posiada zdolność bilansową) i w przypadku której operacji lub zdarzenia gospodarczego (np.: zakup, aport, darowizna, wytworzenie w ramach działalności operacyjnej, transakcja kapitałowa, przekształcenie kapitałowe), z punktu widzenia Ustawy o Rachunkowości oraz innych przepisów prawa gospodarczego? c.Jakie konsekwencje (organizacyjne, prawne, finansowe, ekonomiczne) zrodzi proces identyfikacji. 2.Problem wyceny a.W przypadku jakich operacji, kto i jaką metodą powinien oszacować wartość niematerialną, uwzględniając: przedmiot oszacowania, rodzaj działalności, dostępne dane? b.Jaką procedurę wyceny należy zastosować, czy wycena powinna być zweryfikowana (ekspert sądowy, niezależny rzeczoznawca) i w jakim przypadku (np.: dla potrzeb sądu rejestrowego, urzędu skarbowego, toczących się negocjacji kapitałowych, ważnych decyzji rozwojowych)? c.Czy wyceniona wartość niematerialna podlega amortyzacji, w tym podatkowej i w jakim przypadku (przedmiot i rodzaj operacji gospodarczej)? 3.Problem zarządzania a.Czy i które składniki portfela wartości niematerialnych i prawnych powinny podlegać procesowi zarządzania? b.W jaki sposób warto zorganizować ten proces (np.: centralizacja, outsourcing, dedykowana spółka kapitałowa)? c.Które instrumenty zarządzania strategicznego i operacyjnego należałoby uruchomić (np.: controlling, monitoring, analiza strategiczna)? d.Jak zorganizować ochronę, zarządzanie ryzykiem i audyt wewnętrzny w zakresie zarządzania portfelem wartości niematerialnych i prawnych? e.W jaki sposób zintegrować zarządzanie portfelem wartości niematerialnych i prawnych z zarządzaniem wartością firmy?

Identyfikacja i wycena wartości niematerialnych i prawnych

Dla potrzeb identyfikacji wartości niematerialnych i prawnych opracowano wiele metod ich klasyfikacji. Klasyfikacja 1. (za Gordon V. Smith, Russell L. Parr. Valuation of Intelectual Property and Intagible Assets.Second edition. New York, 1994). 1.Prawa – np.: kontrakty, koncesje, certyfikaty, licencje 2.Relacje – wewnętrzne (np.: z pracownikami, menedżerskie), z otoczeniem (np.: dostawcy, odbiorcy, instytucje) 3.Złożone Wartości Niematerialne i Prawne – Goodwill, Going Concern 4.Własność Intelektualna – jawna (np.: patent, oprogramowanie, marka), ukryta (np.: know-how, bazy danych, procedury, prace badawcze, receptury, systemy obsługi) Z punktu widzenia powyższej klasyfikacji wartości niematerialne i prawne można generalnie podzielić na: 1.indywidualnie identyfikowalne oraz 2.złożone (np.: goodwill – sumaryczna wartość niemożliwych do indywidualnej identyfikacji lub wyceny wartości niematerialnych i prawnych firmy lub going concern – wartość funkcjonowania firmy). Klasyfikacja 2. (za Lev Baruch, 2003). 5.Odkrycia / wiedza – nowe produkty, usługi, patenty, społeczności, intranet, zdolności adaptacyjne 6.Klienci – znaki towarowe i firmowe, kanały dystrybucji on-line, alianse marketingowe 7.Zasoby ludzkie – systemy wynagradzania i motywowania, szkolenia 8.Struktura organizacyjna – struktura biznesu i procesów, systemy informacyjne, controlling Klasyfikacja 3. (za American Appraisal Associates, 2003). 1.Marketingowe – znaki towarowe, domeny internetowe 2.Technologiczne – sprzęt i oprogramowanie komputerowe, patenty, know-how, bazy danych, 3.Klienckie – kontrakty, listy zamówień/produkcji, listy klientów, relacje nie związane kontraktem 4.Prawne – umowy licencyjne i leasingowe, kontrakty: menedżerskie, reklamowe, zaopatrzeniowe 5.Artystyczne – autorskie prawa majątkowe do: książek, artykułów, zdjąć, filmów Bez względu na przyjętą klasyfikację, można sformułować pogląd że wartości niematerialne i prawne charakteryzują się następującymi cechami:

  • występują w niematerialnej postaci,
  • stanowią zwykle majątek pozabilansowy, z punktu widzenia sprawozdawczości finansowej,
  • decydują o budowaniu przewagi konkurencyjnej,
  • są nietrwałe i wymagają starannego zarządzania,
  • inwestowanie w rozwój wartości niematerialnych wiąże się z wysoką rentownością oraz zwiększonym poziomem ryzyka.

Przechodząc od problematyki identyfikacji do problematyki wyceny warto odróżnić posiadanie wartości niematerialnej, od zarządzania jej wartością ekonomiczną. Załóżmy, że firma zakupiła prawa licencyjne związane z nowoczesną technologią. Po jakimś czasie okazało się, że w swojej działalności firma nie użytkuje tych praw a ponadto nie przewiduje ich użytkowania w przyszłości (pomijając przypadki szczególne np.: blokowanie konkurencji). Początkowo, w bilansie firmy znajdziemy wartość niematerialną zarejestrowaną według kosztów zakupu, zgodnie jednak z nowym stanem wiedzy licencja ta nie przysporzy firmie żadnych pożytków w przyszłości, a więc jej wartość równa jest zero (lub jest ujemna jeśli wiążą się z jej posiadaniem jakiekolwiek wydatki), co oznacza w świetle definicji aktywów, że taki składnik majątku nie posiada zdolności bilansowej i nie powinien być zamieszczony w bilansie. Wartość w sensie ekonomicznym to suma pieniędzy jaką decyduję się zapłacić dzisiaj za przyszłe pożytki wynikające z własności lub użytkowania wartości niematerialnej i prawnej. Wartość jest więc odzwierciedleniem wszystkich przyszłych pożytków wynikających z własności, wyrażonych jedną sumą pieniędzy. W świetle takiej definicji wartość ekonomiczna długoletniego kontraktu zawartego na warunkach lepszych od przeciętnych, wyrazi się nadwyżką wartości skumulowanego strumienia potencjalnych pożytków jakie on przyniesie, w relacji do skumulowanego strumienia pożytków związanych z kontraktem zawartym na warunkach przeciętnych. W tym ujęciu wartość ujawnia się jako suma ponadprzeciętnych pożytków. Modele i metody stosowane w procesie wyceny zawsze stanowią pochodną funkcji celu wyceny. Istnieją bardzo istotne lub tylko niewielkie różnice w metodyce wyceny, gdy wycena realizowana jest dla potrzeb:

  • aportu (problem zdolności aportowej wartości niematerialnej),
  • dochodzenie roszczeń przed sądem (np.: z tytułu uszkodzenia lub bezprawnego użytkowania),
  • wymiaru podatku dochodowego,
  • ustalenia warunków licencji na użytkowanie,
  • procesu negocjacji transakcji kapitałowej),
  • zarządzania wartością niematerialną i prawną.

W warstwie realizacyjnej ważnym elementem wyceny jest sposób jej przeprowadzenia, co wyraża się: zastosowaną procedurą, przyjętymi standardami (model, metody, dane) oraz charakterem procesu wyceny (np.: statyczny czy dynamiczny). W okresie intensyfikacji procesów prywatyzacji oraz przemian kapitałowych szczególnego znaczenia nabiera wycena: znaków towarowych, know-how, praw licencyjnych, patentów, zorganizowanego mienia czy chociażby złożonych wartości niematerialnych (goodwill). W każdym przypadku niezbędna jest analiza procesu decyzyjnego w celu:

  • oceny ryzyka i korekty wyceny w aspekcie ryzyka,
  • korekty wyceny, z punktu widzenia wartości wnoszonych projektowanym kontraktem (o przeniesienie prawa własności lub ustanowienie prawa do użytkowania – opcje, schemat czasowy, zdarzenia kluczowe). Korekty te wyceniane są metodą dochodową.

Wyniki badań amerykańskich spółek giełdowych Bardzo ciekawe wyniki badań opublikowali w internecie: Feng Gu i Baruch Lev – profesorowie Boston Uniwersity School of Management Accounting (w dokumencie „Intangible Assets – measurement, drivers, usefulness”). Naukowcy wyszli z założenia, że obecna sprawozdawczość finansowa nie odzwierciedla wartości posiadanego przez firmę majątku niematerialnego, co wprowadza w błąd zarówno potencjalnych wierzycieli jak i inwestorów. Autorzy badań opracowali pojęcie zintegrowanego kapitału, na który składają się:

  • wartość księgowa netto, wyznaczona na podstawie obowiązującego bilansu,
  • oszacowana wartość kapitału, związanego z posiadanym i użytkowanym przez firmę portfelem wartości niematerialnych i prawnych.

W procesie analizy zastosowali metody ekonometryczne oraz własny model wyceny aktywów niematerialnych, w którym zdefiniowali kapitał wartości niematerialnych i prawnych firmy oraz sposób wyznaczenia związanego z nim strumienia dochodów. W wyniku analizy, dostępnych publicznie 28883 danych spółek giełdowych z lat 1989-1999, autorzy badań dowiedli z bardzo wysokim poziomem statystycznej ufności, że: 1.istniał wysoki poziom korelacji pomiędzy wydatkami na kluczowe czynniki budowania wartości niematerialnych i prawnych a poziomem i dynamiką wzrostu kapitału wartości niematerialnych i prawnych analizowanych firm, 2.do kluczowych czynników budowania wartości niematerialnych i prawnych analizowanych firm należy zaliczyć: a.nakłady na badania i wdrożenia, b.wydatki na reklamę marek, c.wydatki na szkolenia personelu oraz systemy wynagradzania i motywacji, d.nakłady na rozwój systemów informacyjnych i przejęcia nowoczesnych technologii, 3.zależnie od branży, wartość kapitału wartości niematerialnych przewyższała wartość księgową netto analizowanych firm w skali od 1,03 (energetyka) do 6,14 (farmaceutyki), co oznacza że standardowa sprawozdawczość minimum dwukrotnie zaniżała wartość bilansową kapitału własnego tych firm, 4.inwestorzy giełdowi wyceniali kapitał własny analizowanych firm na poziomie zbliżonym do uzyskanego w wyniku zastosowania modelu badawczego, zbieżność była tym większa im większe było nasycenie wartości niematerialnych i prawnych w majątku firm z danej branży, 5.zastosowanie zaproponowanej metody wyznaczania kapitału wartości niematerialnych i prawnych posiadałoby duże znaczenie prognostyczne w procesie projektowania strategii inwestycyjnej przez inwestorów giełdowych, Wyniki tych badań oraz opracowana (i opatentowana) metoda wyceny, to kolejny przykład dużego znaczenia problematyki identyfikacji kluczowych czynników budowania kapitału wartości niematerialnych firmy oraz metod jego wyceny. Potrzeba zarządzania wartościami niematerialnymi i prawnymi. Projektując lub doskonaląc proces zarządzania wartościami niematerialnymi i prawnymi, warto poszukać odpowiedzi na poniższe pytania:

  • Czy prowadzona działalność generuje ponadprzeciętne „pożytki”? Na czym polega przewaga konkurencyjna i jakie są perspektywy jej utrzymania? Które czynniki, kontrolowane w procesie zarządzania o tym decydują?
  • Z czego wynikają obecne „pożytki” w działalności gospodarczej? Czy strumień tych pożytków jest głownie wynikiem wykorzystania rzeczowych środków trwałych i obrotowych, czy i w jakim stopniu wynika on z unikalnych zasobów niematerialnych firmy, w tym jej zasobów ludzkich?
  • Jeśli wstępna ocena wskazuje na istnienie pozabilansowych, indywidualnie identyfikowalnych wartości niematerialnych i prawnych, to które czynniki bezpośrednio budują ich wartość?
  • Jeśli firma jest wyceniana przez rynek lub grupę ekspertów, to jaką wartość posiada wskaźnik wartości rynkowej (wycenionej) do wartości księgowej? Jakie są główne przyczyny wartości wskaźnika znacząco większych lub mniejszych od 1?
  • Czy firma zarządza zidentyfikowanym portfelem swoich wartości niematerialnych i prawnych? Które instrumenty zarządzania są w tym procesie stosowane? Podsumowanie W procesie przygotowania przekształceń własnościowych i transakcji kapitałowych powstaje potrzeba zidentyfikowania pozabilansowych aktywów niematerialnych i ujawnienia rzeczywistej wartości firmy. Warto zachować zdrowy rozsądek, czyli równowagę między chęcią podniesienia wartości aktywów i możliwością ustalenia wartości godziwej, oferowaną przez metodykę wyceny oraz rynek kapitałowy. Proces wyceny posiada bowiem wiele ograniczeń oraz mniej lub bardziej subiektywny charakter i dopiero przyszłe zyski lub straty oraz zdarzenia rynkowe pokażą, na ile wykazane wartości niematerialne i prawne istnieją faktycznie i ile były warte. Transakcje kapitałowe i przekształcenia własnościowe są tylko jednostkowymi, choć ważnymi wydarzeniami w życiu firmy, podczas gdy zarządzanie jest codziennym procesem. Ważnym zadaniem staje się więc wprowadzenie w firmach skutecznych mechanizmów zarządzania portfelem wartości niematerialnych i prawnych zarówno na poziomie strategicznym jak i operacyjnym. Mówiąc językiem strategicznej karty wyników, kluczowym czynnikiem budowania wartości firmy stanie się w najbliższym czasie uruchomienie i integracja następujących procesów: Zarządzanie portfelem wartości niematerialnych i prawnych w perspektywie innowacji i uczenia się, Zarządzanie łańcuchem wartości i efektywnością procesów w perspektywie wewnętrznej, Zarządzanie wartością dla klienta w perspektywie klienta Zarządzanie wartością firmy w perspektywie finansowej Reasumując, wydaje się że droga do budowania trwałych źródeł wzrostu wartości firmy wiedzie przez strategiczne i operacyjne zarządzanie portfelem wartości niematerialnych i prawnych. Dla sprawnej realizacji każdej funkcji procesu zarządzania (analiza, planowanie, kontrola, motywowanie, koordynacja) warto zaprojektować i wdrożyć skuteczne mechanizmy i instrumenty (np.: controlling). Jest to również droga do wytworzenia nowej wartości niematerialnej, jaką w każdej firmie może stanowić know-how w sferze organizacji i zarządzania.

    Ostatnie zapytania:

    • warości w firmie gazstronomicznej
    • zarządzanie wartościami niematerialnymi rzemieniak
Przeczytaj poprzedni wpis:
Rola kierownictwa w zarządzaniu szkoleniami

Polityka personalna wielu firm zmierza, bądź powinna zmierzać do pogłębiania zaangażowania personelu w środowisku ulegającym dalekosiężnym i ciągłym zmianom. Jednym ze sposobów angażowania pracowników i wspierania ich w adaptowaniu się...

Zamknij